Trần Thị Mai
Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, quyền lực của truyền thông ngày càng trở nên mạnh mẽ. Một bài viết, một video clip ngắn hay một dòng trạng thái trên mạng xã hội có thể tác động sâu sắc đến nhận thức của hàng triệu người. Tuy nhiên, quyền lực luôn đi kèm với trách nhiệm. Để không bị cuốn vào vòng xoáy của tin giả, xâm phạm đời tư hay vi phạm bản quyền, người làm truyền thông cần một "bộ lọc" vững chắc. Đó chính là lý do môn học Pháp luật và Đạo đức truyền thông dành cho chương trình đào tạo cử nhân ngành Chính trị học (Chính trị, Quan hệ công chúng và truyền thông) ra đời và đóng vai trò như chiếc la bàn định hướng cho mọi hoạt động tác nghiệp chuyên nghiệp.
Khi học môn này, sinh viên sẽ được cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng để hiểu rõ ranh giới giữa những việc "được làm", "không được làm" (khía cạnh pháp luật) và những việc "nên làm", "không nên làm" (khía cạnh đạo đức). Điều đó sẽ giúp người học nắm vững hệ thống pháp lý điều chỉnh hoạt động truyền thông và các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp cơ bản tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Đồng thời rèn luyện năng lực tư duy phản biện cho người học, nhận diện nhanh chóng các hành vi vi phạm pháp luật và nhạy bén xử lý các tình huống xung đột đạo đức trong thực tế tác nghiệp; xây dựng ý thức trách nhiệm xã hội, lòng tự trọng nghề nghiệp và tinh thần phụng sự công chúng một cách khách quan, trung thực.
Nội dung học phần được thiết kế một cách khoa học, chia thành hai trụ cột lớn đan cài chặt chẽ với nhau:
Khối kiến thức pháp luật truyền thông
Phần này trang bị cho sinh viên cái nhìn toàn diện về hành lang pháp lý, giúp họ tự bảo vệ mình và cơ quan chủ quản trước các rủi ro pháp lý. Sinh viên được tìm hiểu về Luật Báo chí 2016, bao gồm quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận thông tin của công dân, nghĩa vụ bảo mật nguồn tin của nhà báo và các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động báo chí.
Luật Sở hữu trí tuệ trong truyền thông với vấn đề bản quyền tác giả đối với hình ảnh, văn bản, âm thanh và các sản phẩm sáng tạo số.
Ví dụ: Tình trạng các trang tin điện tử tự ý "xào nấu" bài viết, tự do lấy ảnh của nhiếp ảnh gia hoặc sử dụng nhạc nền TikTok mà không xin phép, dẫn đến các vụ kiện bản quyền hàng trăm triệu đồng và bị thuật toán của Google, YouTube đánh gậy gỡ kênh.
Hành lang pháp lý trên không gian mạng: Luật An ninh mạng và các nghị định mới nhất liên quan đến việc quản lý thông tin trên mạng xã hội.
Chẳng hạn, vụ việc các Tiktoker, KOLs chia sẻ thông tin sai sự thật về dịch bệnh hoặc phát ngôn xúc phạm danh dự của người khác trên sóng livestream dẫn đến việc bị cơ quan chức năng xử phạt hành chính tiền triệu, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Pháp luật về Quảng cáo và PR: các quy định kiểm soát nội dung quảng cáo, chống quảng cáo gian lận, sai sự thật nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Khối Kiến thức đạo đức truyền thông
Nếu pháp luật là ranh giới tối thiểu không được bước qua thì đạo đức chính là tiêu chuẩn tối đa để hướng tới sự tử tế và uy tín nghề nghiệp. Nội dung phần này xoay quanh:
Quy tắc đạo đức nghề nghiệp: 10 quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam và các bộ quy tắc ứng xử chuẩn mực quốc tế.
Tôn trọng quyền riêng tư và các đối tượng yếu thế. Khi một vụ án thương tâm xảy ra, việc phóng viên "đào bới" đời tư, công khai danh tính, hình ảnh chưa che của trẻ em hoặc nạn nhân vị thành niên là hành vi vi phạm đạo đức nghiêm trọng, khoét sâu vào nỗi đau của gia đình họ chỉ để "câu view".
Nhận diện xung đột lợi ích và bẫy truyền thông bẩn. Đó có thể là tình trạng các biên tập viên công nghệ nhận tiền của nhãn hàng A để viết bài dìm hàng, nói xấu sản phẩm của nhãn hàng B, hoặc các "chiến dịch truyền thông bẩn" sử dụng tài khoản ảo (seeding) để hạ bệ đối thủ cạnh tranh trên thị trường…
Do gắn với những câu chuyện, sự việc, tình huống thực tế nên môn học Pháp luật và Đạo đức truyền thông hoàn toàn không phải là những giờ lý thuyết suông với các điều luật khô khan. Thay vào đó, học phần được triển khai bằng các phương pháp giảng dạy tích cực:
Phân tích tình huống thực tế (Case-study): sinh viên tập phân tích các vụ đại án truyền thông, các sự cố khủng hoảng phát ngôn, hoặc các vụ kiện tụng bản quyền nổi tiếng trong và ngoài nước.
Phiên tòa giả định / Tranh biện (Debate): người học đóng vai là luật sư, bị cáo, hội đồng bồi thẩm để tranh biện về một ranh giới mong manh giữa quyền tự do ngôn luận và quyền riêng tư cá nhân.
Thảo luận nhóm về các xu hướng mới: đánh giá đạo đức truyền thông dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), vấn đề Deepfake giả mạo khuôn mặt/giọng nói, hoặc văn hóa "tẩy chay" (cancel culture) trên mạng xã hội.
Việc tích lũy tốt kiến thức từ môn học này mang lại lợi thế cạnh tranh mang tính sống còn cho sinh viên khi bước vào môi trường thực tế: xây dựng bộ lọc rủi ro vững chắc: giúp các phóng viên, chuyên viên PR, nhà sáng tạo nội dung tự tin tác nghiệp mà không sợ vướng vào vòng lao lý hay bị dư luận lên án, đồng thời nâng cao thương hiệu cá nhân và phát triển bền vững trong môi trường số.
Tóm lại, môn học Pháp luật và Đạo đức truyền thông không nhằm mục đích giới hạn sự sáng tạo của người làm truyền thông, mà ngược lại, nó tạo ra một bệ đỡ an toàn để sự sáng tạo ấy được bay cao, bay xa và cống hiến những giá trị đích thực cho cộng đồng. Học tốt môn học này chính là bước chuẩn bị đầu tiên và quan trọng nhất để bạn trở thành một người làm truyền thông bản lĩnh, chuyên nghiệp và nhân văn.